Bits of Freedom heeft speciaal voor jou de Digitale Vrijheidswijzer opgesteld. Daarin hebben we partijprogramma's beoordeeld op de elf programmapunten over privacy en internet die zijn opgenomen in ons Manifest voor Internetvrijheid.

CDA CU DPK D66 GL PP PvdA PvdD PVV SGP SP VVD 50+
Toets inbreuken op grondrechten streng O M O V V M M M M O M M O
Privacy by design als uitgangspunt O O O V V V O M O O M M O
Maak burger baas over gegevens M O O V V M V M O O V M O
Bescherm het communicatiegeheim O M O M V V M M O O M O O
Bescherm online communicatievrijheid M O O V V M M M M O M M O
Bewaar geen communicatie van burgers O O O V V V V V O O O O O
Maak evenwichtig cybersecuritybeleid O O O V V M V M O O M M O
Moderniseer het auteursrecht O O O V V V V V M O M V O
Bescherm netneutraliteit O O O V V V V M V O V V O
Stem tegen inbreukmakende verdragen O O O M V V M M M O M V O
Voer de meldplicht datalekken in O O O V V V O V O O O V O
Eindoordeel O O O V V V M M O O M M O
V = Vrij O = Onvrij M = Lekker Makkelijk - = Definitief programma nog niet bekend

Overige Partijen

Anti Europa Partij

Deze partij neemt op haar website ten tijde van het uitbrengen van deze stemwijzer geen standpunt in op het gebied van privacy of vrijheid op internet.

Liberaal Democratische Partij

Deze partij heeft ten tijde van het uitbrengen van deze stemwijzer nog geen programma gepubliceerd. Uit informatie op haar website kan wel een richting worden afgelezen. De Liberaal Democratische Partij wil de vrijheid van het individu in het informatietijdperk beschermen. Ze is van mening dat "de privacy beschermd [moet] worden" en netneutraliteit gewaarborgd moet zijn. Heffingen op informatiedragers moeten volgens de partij afgeschaft worden en er moet "geen geld meer worden afgedragen voor het luisteren naar muziek op het werk of in de horeca". Gangbare opvattingen over auteursrecht zijn volgens de partij "niet alleen achterhaald, maar ook op den duur niet te handhaven". Hoe het auteursrecht wel ingericht moet worden is de partij niet duidelijk over.

Libertarische Partij

De Libertarische Partij maakt zich in haar programma (pdf) sterk voor het recht op vrije communicatie. Eén van de punten op pagina 11 luidt: "Wij zijn voor een vrij en ongecensureerd internet. Wij wijzen overheidsbemoeienis inzake de diensten van internetproviders af."

Nederland Lokaal

De partij Nederland Lokaal besteedt in haar verkiezingsprogramma (pdf) geen aandacht aan vrijheid op internet.

Partij van de Toekomst

De Partij van de Toekomst besteedt in haar verkiezingsprogramma geen aandacht aan vrijheid op internet.

Partij voor Mens en Spirit

De Partij voor Mens en Spirit neemt in haar verkiezingsprogramma (pdf) enkele heldere standpunten in. Op pagina 29 schrijft zij: "Nederland dient niet meer zomaar mee te werken aan het verstrekken van inlichtingen en verkoop van gegevens aan het buitenland. Het monitoren van energieverbruik, GPS-telefoon, internet en bewegingsverkeer dient uitsluitend te worden toegestaan middels een gerechtelijk bevel. Het briefgeheim dient onaantastbaar te blijven. De bescherming van privacy dient altijd het uitgangspunt te zijn bij het ontwerp van grootschalige informatiseringsprojecten. Deze systemen mogen niet meer informatie opslaan dan strikt noodzakelijk (dataminimalisatie) en alleen voor een vooraf beschreven doel (doelspecificatie). Bij doelverruiming dient de eerder opgeslagen informatie te worden vernietigd. Overheden en bedrijven dienen informatie zoveel mogelijk geanonimiseerd op te slaan en zo kort mogelijk (termijnverkorting). De burger dient inzicht te hebben in het gebruik én toekomstig gebruik van zijn privégegevens (transparantie). De burger moet zelf kunnen bepalen wat er met de gegevens gebeurt en de mogelijkheid hebben om de gegevens te vernietigen. Er moet duidelijk worden vastgelegd wie toegang heeft tot de data (toegangscriteria). Het versleutelen van informatie dient een burgerrecht te zijn. [...] Overheidsdatabases dienen ontworpen te zijn volgens het ‘security & privacy by design’-principe. Informatiebeveiliging dient op het hoogste niveau ingebed te zijn bij zowel de technologie, de mensen en de procedures. Dit betekent expliciet dat het centraal beschikbaar stellen van informatie over burgers via publieke netwerken niet meer is toegestaan. Niet strikt noodzakelijke koppelingen tussen overheidsdatabases dienen te verdwijnen. De overheid heeft een onmiddellijke meldingsplicht bij het lekken van databases met daarin informatie over burgers, bedrijven en organisaties." De partij schrijft verder: "Het internet dient vrij te blijven van toegangsrestricties en heffingen."

Politieke Partij NXD

Bij het opstellen van de Digitale Vrijheidswijzer was geen verkiezingsprogramma van deze partij beschikbaar.

SOPN

De partij SOPN besteedt in haar verkiezingsprogramma (pdf) geen aandacht aan vrijheid op internet.

Terug

Verkiezingsprogrammas

Terug

Uitleg/Legenda

Politieke partijen kunnen per programmapunt drie mogelijke scores krijgen: vrij, lekker makkelijk, en onvrij.

Een partij krijgt op een programmapunt de beoordeling vrij als zij concrete maatregelen voorstelt om de digitale vrijheid van de Nederlander op dat punt te waarborgen. Als een partij haar positie vooral in algemeenheden beschrijft of onvolledig is, dan krijgt zij de score lekker makkelijk. Door geen duidelijk standpunt in te nemen, zal een partij haar positie eenvoudig kunnen verlaten als het erop aankomt. De beoordeling onvrij verdienen politieke partijen door helemaal niets te zeggen over een programmapunt. Dat betekent dat dit specifieke punt blijkbaar niet belangrijk is volgens die partij en dat zet de deur open naar verdere beperking van de digitale vrijheid. De scores voor elk van de partij zijn vervolgens opgeteld (twee punten voor vrij, één punt voor lekker makkelijk, geen punten voor onvrij). Een partij die minder dan éénderde van het maximale aantal punten scoort verdient het predicaat onvrij als eindoordeel. Een partij die minstens tweederde van het maximale aantal punten behaalt, scoort vrij als eindoordeel.

De vindplaatsen van de standpunten in de verkiezingsprogramma's zijn waar mogelijk in de wijzer opgenomen. De Digitale Vrijheidswijzer beoordeelt niet het stemgedrag van partijen in het verleden. Dat stemgedrag geeft soms een ander beeld dan uit het verkiezingsprogramma naar voren komt. Voor meer informatie over het stemgedrag op het gebied van privacy, verwijzen wij naar de PrivacyBarometer.

Voor de Digitale Vrijheidswijzer zijn de partijen onder de loep genomen die volgens de Peilingwijzer van de Universiteit Leiden van 4 juli kans hebben op minimaal één zetel bij de verkiezingen. Onder Overige Partijen staat een korte beschrijving van de standpunten van de overige partijen die deelnemen.

Terug

Strenge toetsing inbreuken
op grondrechten

CDA » Onvrij
Geen enkele paragraaf in het verkiezingsprogramma van het CDA gaat in op de waarborgen die gesteld moeten worden aan maatregelen die inbreuk maken op de grondrechten van burgers.
ChristenUnie » Lekker makkelijk
De ChristenUnie laat zich alleen in heel algemene termen uit over de eisen die gesteld worden aan inbreuken op grondrechten. Ze schrijft onder meer "Bescherming van de privacy in het digitale tijdperk. Het zorgvuldig omgaan met persoonlijke gegevens blijft belangrijk, juist bij internetverkeer." en "Burgers worden beschermd tegen de nadelige (privacy)effecten van digitalisering." Hoe dat precies moet, vertelt het verkiezingsprogramma niet.
D66 » Vrij
In haar programma schrijft D66: "Daarbij moeten maatregelen die in potentie grondrechten inperken vooraf worden gegaan door een effect analyse. Dergelijke maatregelen moeten altijd aantoonbaar effectief en proportioneel zijn en na bepaalde termijn aflopen." Ze vult dat aan met "Projecten waarbij de opslag van persoonlijke informatie een rol speelt, moeten van D66 worden onderworpen aan 'privacy impact analyses'."
DPK » Onvrij
Aan dit punt wordt in het verkiezingsprogramma van het DPK geen aandacht besteed.
GroenLinks » Vrij
GroenLinks schrijft op pagina 11 van haar programma: "Informatie en internet blijven vrij en digitale grondrechten worden beter beschermd." In het verkiezingsprogramma is veel aandacht voor de manier waarop dat zou moeten. Op pagina 31 staat "Nederland maakt zich sterk voor een vrij internet waar de grondrechten van burgers onverkort gelden. [...] Inbreuken op (digitale) grondrechten worden streng getoetst op onder meer noodzaak, proportionaliteit en effectiviteit. Ze moeten gebaseerd zijn op een wet, die voorzien wordt van een horizon- en evaluatiebepaling." En op pagina 28 gaat GroenLinks specifiek in op surveillancetechnieken: "Technologieën om mensen in de gaten te houden op wie geen verdenking rust, zoals slimme camera’s, worden slechts bij uiterste noodzaak ingezet, na een strikte mensenrechtentoets. Wetten en regels die zulke surveillance mogelijk maken vervallen na twee jaar." Ook moet er in de toekomst kunnen worden getoetst aan de Grondwet: "Daarnaast wil GroenLinks dat de rechter in de toekomst alle wetten op hun grondwettelijkheid kan toetsen." (pagina 10)
Piratenpartij » Lekker makkelijk
De Piratenpartij schrijft in haar verkiezingsprogramma op pagina 8: "Omdat burgerrechten de belangrijkste bescherming van de burger vormen, is het nodig dat Nederland, ook in internationaal verband, de hoogst mogelijke standaard van burgerrechten verdedigt. We mogen niet toestaan dat de Nederlandse burgerrechten in het binnen- of buitenland geschaad worden." Op pagina 18 wordt dat concreet ingevuld: "Informatie over personen mag slechts worden opgeslagen en gebruikt voor een vooraf bepaald, specifiek, acceptabel, realistisch, tijdsgebonden en concreet doel. Wordt dit doel verruimd, dan worden de gegevens die eerder waren opgeslagen vernietigd (volgens het vertrouwensbeginsel van de overheid). Zonder wettelijke grondslag moet een organisatie voor het opslaan en verwerken van informatie over personen expliciete toestemming van de betreffende personen hebben." Het programma gaat ook in op de effectiviteit van de maatregelen: "Effectiviteit moet centraal staan bij het bevorderen van veiligheid en het bestrijden van criminaliteit (en dus ook terrorisme). [...] Bestaande procedures om veiligheidsmaatregelen te nemen, moeten worden bekeken vanuit rationele overwegingen en inschattingen. [...] Speciale terrorismewetgeving wordt afgeschaft." (pagina 31) Er wordt geen aandacht besteed aan vooraf aangetoonde noodzakelijkheid, subsidariteit en proportionaliteit van de maatregelen, evenmin noemt de partij het uitvoeren van evaluaties en privacy impact assessments.
PvdA » Lekker makkelijk
De PvdA vindt een aantal van de punten belangrijk. Ze schrijft op pagina 38 van haar verkiezingsprogramma: "Wet- en regelgeving die de privacy van burgers vergaand inperkt, geldt slechts voor een in de tijd beperkte periode en voor het verstrijken van deze periode worden de maatregelen geëvalueerd. Zij worden alleen voortgezet als de noodzaak hiervan overtuigend is aangetoond." De PvdA stelt niet dat die noodzaak ook al vooraf aangetoond moet worden en ook de proportionaliteit en subsidiariteit krijgen geen aandacht.
Partij voor de Dieren » Lekker makkelijk
Op dit punt is de PvdD erg duidelijk. Ze stelt op pagina 31 van haar verkiezingsprogramma: "De Partij voor de Dieren vindt dat een inperking van de rechten van burgers alleen in uiterste gevallen mag plaatsvinden, op basis van een deugdelijke risico- en impactanalyse. Noodzaak, proportionaliteit en effectiviteit van inbreuken op grondrechten moeten vooraf aangetoond worden." De partij pleit een pagina erna ook: "Een constitutioneel hof stelt rechters in staat om wetten te toetsen aan de grondwet." Dat de maatregelen die inbreuk maken op grondrechten slechts voor een beperkte tijd mogen gelden en achteraf geëvalueerd moeten worden, wordt niet genoemd.
PVV » Lekker makkelijk
De PVV zegt privacy erg belangrijk te vinden, maar wat dat precies moet betekenen wordt niet duidelijk uit het programma. Op pagina 26 staat: "Privacy is cruciaal voor ons. Big Brother Vadertje Staat weet al veel van ons, en wil nog veel meer van ons weten: van ACTA tot cameratoezicht en Diginotar. De Partij voor de Vrijheid trekt graag een streep. Privacy moet gewaarborgd zijn. Een inbreuk mag alleen plaatsvinden als dit juridisch strak geregeld is."
SGP » Onvrij
Op pagina 20 van het verkiezingsprogramma: "Bij het volgen van verdachte personen of organisaties ter voorkoming van terrorisme is de bescherming van burgers belangrijker dan de privacy van degenen die mogelijk kwaad in de zin hebben." Op pagina 25: "Ook de uitwisseling van gegevens inzake verdachten, wijze van opereren en vormen van criminaliteit moet sterk verbeterd worden. Dit geldt reeds op het landelijk niveau, waar de korpsen nog lang niet altijd goed samenwerken, maar zeker ook op internationaal vlak." De SGP stelt in haar verkiezingprogramma nergens dat inbreuken op grondrechten streng getoetst moeten worden.
SP » Lekker makkelijk
Op pagina 20 van haar verkiezingsprogramma schrijft de SP: "Met voorstellen die de privacy van burgers inperken kunnen we alleen instemmen als de effectiviteit en de noodzaak van deze maatregelen zijn aangetoond."
VVD » Lekker makkelijk
Op pagina 48 schrijft de VVD: "Dat wil zeggen dat men bij de bouw van automatiseringssystemen en het aanleggen van databases nadenkt over de bescherming van (persoons)gegevens. We willen dat er een Privacy Impact Assessment wordt gehouden bij de opbouw van automatiseringssystemen en wetgevingstrajecten. Inbreuken door de overheid moeten voorzien zijn van een horizon- en evaluatiebepaling en altijd gebaseerd zijn op een wet." Maar op dezelfde pagina is ook te lezen: "Inbreuken op de privacy zijn wel toegestaan ter bescherming van mensen en voor criminaliteitsbestrijding, met inbegrip van terrorismebestrijding. Het moet hierbij gaan om opsporingsactiviteiten of inlichtingenoperaties, niet om het willekeurig aanleggen of toegankelijk maken van hele databestanden." De partij is daarmee vrij vaag als het er om gaat dat inbreuken op grondrechten vooraf getoetst moeten worden op noodzakelijkheid, proportionaliteit, subsidiariteit en effectiviteit.
50+ » Onvrij
50+ besteedt in haar verkiezingsprogramma geen aandacht aan de voorwaarden die gesteld moeten worden aan maatregelen die inbreuk maken op grondrechten.
Terug

Privacy by design als uitgangspunt

CDA » Onvrij
Eigenlijk is er maar één zin in het verkiezingsprogramma van het CDA terug te vinden die recht doet aan dit punt: "Bij zowel private partijen als de overheid moet altijd gestreefd worden naar decentrale opslag en het zo kort mogelijk opslaan van gegevens." (op pagina 78). Voor het overige wil het CDA voornamelijk meer databanken en deze databanken aan elkaar koppelen (zoals het beroepsregister voor onderwijsgevend personeel en schoolleiders op pagina 43, de elektronische informatieuitwisseling in de zorg op pagina 54, de wietpas op pagina 76 en het koppelen van de Gemeentelijke Basisadministratie (GBA) met de databanken van het UWV, de gemeentelijke sociale diensten en private partijen op pagina 61).
ChristenUnie » Onvrij
De partij zegt het belangrijk te vinden dat zorgvuldig wordt omgegaan met persoonlijke gegevens, maar zegt niet veel over de manier waarop ze dat wil bereiken. Het enige dat ze er over schrijft is: "Bewaartermijnen van gegevens van burgers door de overheid en in het bijzonder door bedrijven worden daarom beperkt."
D66 » Vrij
D66 schrijft in haar verkiezingsprogramma: "Bovendien moet 'privacy by design' het uitgangspunt zijn bij grote informatiseringsprojecten: rechtsbescherming en controle moeten integraal onderdeel zijn van systemen van zowel publieke als private partijen. Databanken met gegevens van miljoenen Nederlanders moeten optimaal worden beveiligd en regelmatig worden gecontroleerd."
DPK » Onvrij
De partij heeft in haar verkiezingsprogramma geen aandacht voor de bescherming van persoonsgegevens.
GroenLinks » Vrij
De bescherming van privacy moet volgens GroenLinks een belangrijk uitgangspunt zijn bij het ontwerp van IT-systemen. Op pagina 31 van het verkiezingsprogramma staat: "Digitale informatiesystemen, diensten en producten worden zo ontworpen dat alleen noodzakelijke informatie wordt opgeslagen, voor een beperkte tijd, een vooraf beschreven doel en waar mogelijk anoniem. Burgers en consumenten krijgen inzicht in het gebruik van hun persoonsgegevens. Bedrijven mogen die gegevens in beginsel alleen na toestemming en tijdelijk gebruiken." Dat geldt ook voor systemen waarin reisbewegingen worden vastgelegd: "De OV-chipkaart wordt een echte servicekaart die het reizigersgemak dient. Reizigers die op hun privacy gesteld zijn, mogen hiervan geen financieel of praktisch nadeel ondervinden. [...] De kilometerheffing wordt zo snel mogelijk ingevoerd, waarbij: [...] de privacy buiten kijf staat: politie en justitie krijgen geen toegang tot reisgegevens [...]." (pagina 17)
Piratenpartij » Vrij
Eén van de kernpunten van de partij is een zorgvuldige omgang met persoonsgegevens. Op pagina 18 en 19 staat onder meer: "Informatie over personen mag slechts worden opgeslagen en gebruikt voor een vooraf bepaald, specifiek, acceptabel, realistisch, tijdsgebonden en concreet doel. Wordt dit doel verruimd, dan worden de gegevens die eerder waren opgeslagen vernietigd (volgens het vertrouwensbeginsel van de overheid). Zonder wettelijke grondslag moet een organisatie voor het opslaan en verwerken van informatie over personen expliciete toestemming van de betreffende personen hebben. [...] De mogelijkheden om vertrouwelijke informatie onderling te combineren moeten worden geminimaliseerd. [...] Bij databases met gevoelige gegevens moet veiligheid in het ontwerp worden ingebouwd, [...] Veiligheid wordt gegarandeerd door de techniek en de procedures zelf [...] Bedrijven en overheden dienen persoonsgegevens voor zover mogelijk geanonimiseerd op te slaan. [...] Dataminimalisatie moet de standaard zijn voor het afhandelen van gegevens. [...] Informatie wordt waar mogelijk decentraal opgeslagen."
PvdA » Onvrij
In haar verkiezingsprogramma neemt de PvdA de bescherming van privacy niet expliciet als uitgangspunt bij het ontwerp van informatiesystemen.
Partij voor de Dieren » Lekker makkelijk
De partij wil af van een aantal van de bestaande informatiesystemen, zoals de landelijke elektronische dossiers voor patiënten, leerlingen en prostituees. De partij is echter niet erg expliciet over de voorwaarden die zij stelt aan informatiesystemen als het aankomt op de bescherming van de privacy. Ze schrijft op pagina 31: "Systemen die de privacy niet kunnen waarborgen worden afgeschaft, zoals de landelijke elektronische dossiers voor patiënten, leerlingen en prostituees." en ook "Privacybescherming wordt altijd gewaarborgd bij het ontwerp van IT-systemen."
PVV » Onvrij
De PVV schrijft niets over de bescherming van de privacy als uitgangspunt bij het ontwerp van informatiesystemen.
SGP » Onvrij
In haar verkiezingsprogramma besteedt de SGP geen aandacht aan de bescherming van privacy als uitgangspunt bij het opzetten van informatiesystemen.
SP » Lekker makkelijk
De SP gaat nergens in haar programma in op de voorwaarden voor het opzetten van informatiesystemen, anders dan dat zij oog wil hebben voor privacy. Op pagina 12 schrijft de partij: "De overheid geeft het goede voorbeeld als het gaat om de veiligheid van internetsites. Alle overheids-sites worden snel getest. Burgers mogen er bovendien op vertrouwen dat hun gegevens niet te lang of onnodig worden bewaard. Bescherming van privacy wordt gegarandeerd."
VVD » Lekker makkelijk
De VVD schrijft op pagina 47 en 48 van haar verkiezingsprogramma: "De bescherming van de persoonlijke levenssfeer van burgers is van groot belang. [..] Internet en digitale technieken maken het mogelijk grote hoeveelheden persoonsgegevens te verzamelen, of het nu gaat om het patiëntendossier of terrorismebestrijding. Te vaak moeten we maar uitgaan van de goede bedoelingen van de overheid en grote bedrijven, zonder dat voldoende garanties en waarborgen tegen misbruik worden geboden. 'Privacy by design' is voor de VVD het uitgangspunt. Dat wil zeggen dat men bij de bouw van automatiseringssystemen en het aanleggen van databases nadenkt over de bescherming van (persoons)gegevens. We willen dat er een Privacy Impact Assessment wordt gehouden bij de opbouw van automatiseringssystemen en wetgevingstrajecten. Inbreuken door de overheid moeten voorzien zijn van een horizon- en evaluatiebepaling en altijd gebaseerd zijn op een wet." Zaken als anonimisering, doelbinding, transparantie en zelfbeschikking hebben daarmee geen aandacht gekregen in het verkiezingsprogramma.
50+ » Onvrij
50+ schrijft in haar verkiezingsprogramma niets over de bescherming van privacy als uitgangspunt bij het inrichten van informatiesystemen.
Terug

Maak burgers baas over gegevens

CDA » Lekker makkelijk
Steeds meer organisaties leggen steeds meer informatie over burgers vast, zo constateert het CDA. De partij probeert de gebruiker meer macht over zijn eigen gegevens te geven. Op pagina 73 schrijft het CDA: "Moderne technologieën maken het mogelijk om zeer veel informatie over personen te vergaren. Soms is dat in het belang van mensen, maar vaak is informatie ook een machtsmiddel van grote (commerciële) organisaties. Niet alles wat mogelijk is, moet ook toegestaan worden. Het CDA staat voor het belang van privacy en streeft ernaar om mensen zoveel mogelijk zelf te laten bepalen welke informatie over hen beschikbaar is." Het CDA acht elektronische informatie-uitwisseling ook essentieel in de medische zorg, maar vind wel dat burgers daar zelf iets over te zeggen moeten hebben en de over hen opgeslagen informatie ook makkelijk zelf moeten kunnen inzien (pagina 54).
ChristenUnie » Onvrij
De ChristenUnie laat zich hier in het geheel niet over uit in haar verkiezingsprogramma.
D66 » Vrij
D66 schrijft in haar verkiezingsprogramma: "D66 streeft er naar dat iedereen eigenaar blijft van zijn eigen (persoons)gegevens en vindt het belangrijk het bewustzijn te vergroten dat persoonsgegeven soms een betaalmiddel zijn voor 'gratis' diensten op het internet. Bedrijven moeten van D66 duidelijker inzage gaan geven in de gegevens die zij van een persoon hebben. Internetters kunnen hun data of complete profiel meenemen naar andere aanbieders of laten wissen." Het College Bescherming Persoonsgegevens komt ook aan bod: "D66 wil het College Bescherming Persoonsgegevens omdopen tot de Nederlandse Privacy Autoriteit. Met het mandaat en de middelen om klachten over privacyschending in behandeling te nemen, hulp te bieden aan slachtoffers van schending van de persoonlijke levenssfeer en boetes op te leggen bij het overtreden van de Wet Bescherming Persoonsgegevens. [...] D66 wil deze autoriteit de ruimte bieden om haar bestaande en nieuwe mandaat optimaal toe te passen. Om te zorgen dat meer bevoegdheden ook leiden tot effectiever toezicht, dienen de recente bezuinigingen op het CBP teruggedraaid te worden. Ook dienen ruimere verantwoordelijkheden voor de nieuwe autoriteit gestaafd te worden met voldoende financiële middelen."

Aanvulling d.d. 29 augustus 2012: We hadden op dit punt de belangrijkste passage in het verkiezingsprogramma over het hoofd gezien. We hebben dit citaat toegevoegd en de beoordeling van de partij op dit criterium aangepast.
DPK » Onvrij
Het DPK schrijft in haar verkiezingsprogramma niets over het vergroten van het inzicht en de controle door burgers over de gegevens die door organisaties gebruikt worden.
GroenLinks » Vrij
GroenLinks schrijft in haar verkiezingsprogramma dat jij de baas moet zijn over je eigen gegevens. Ze stelt op pagina 31: "Burgers en consumenten krijgen inzicht in het gebruik van hun persoonsgegevens. Bedrijven mogen die gegevens in beginsel alleen na toestemming en tijdelijk gebruiken." Op pagina 25 schrijft ze over jouw gegevens in de zorg: "GroenLinks wil een systeem van uitwisseling van medische gegevens waarin de privacy en de instemming van de patiënt gewaarborgd is en de patiënt de regie houdt over de eigen gegevens."
Piratenpartij » Lekker makkelijk
Het uitgangspunt dat je als gebruiker meer inzicht en controle over je eigen persoonsgegevens bij organisaties moet krijgen, staat nergens letterlijk in het verkiezingsprogramma genoemd. De Piratenpartij vind het wel belangrijk in specifieke situaties: "Sociale netwerken moeten de mogelijkheid bieden aan alle gebruikers om hun informatie en meta-informatie te verwijderen, ook in backups." en "Tagging van foto's of andere privë informatie door anderen mag op netwerksites alleen met expliciete toestemming van de getagde persoon. [...]" (pagina 44)
PvdA » Vrij
"Mensen moeten meer inzicht krijgen in wat ze online delen en meer controle krijgen over het gebruik van gegevens die ze online achterlaten. Bedrijven mogen gegevens van internetgebruikers alleen gebruiken na toestemming en duidelijke informatie." Dat zegt de PvdA in haar verkiezingsprogramma op pagina 39.
Partij voor de Dieren » Lekker makkelijk
De PvdD schrijft: "Mensen moeten ervan uit kunnen gaan dat de overheid hun privacy waarborgt. De burger moet inzicht en controle krijgen over de gegevens die hij of zij online achterlaat." (pagina 31).
PVV » Onvrij
De PVV schrijft in haar verkiezingsprogramma weinig over de mogelijkheid voor burgers om meer inzicht en controle te krijgen over de verwerking van hun persoonsgegevens. Alleen cookies worden genoemd: "Internetgebruikers moeten kunnen kiezen." (pagina 29).
SGP » Onvrij
De SGP besteedt in haar verkiezingsprogramma geen aandacht aan het inzicht en de controle over je eigen persoonsgegevens die door anderen verwerkt worden.
SP » Vrij
De SP stelt dat jij zelf moet kunnen bepalen wanneer anderen jouw persoonsgegevens op internet verwerken. Op pagina 9 staat: "Er komen heldere regels voor het verzamelen, bewaren en verhandelen van profielen van internetgebruikers. [...] Het verzamelen van en handelen in gegevens van internetgebruikers door bijvoorbeeld ‘cookies’ en ‘device fingerprinting’ worden aan banden gelegd. Overheden en bedrijven mogen niet zomaar een profiel maken of opslaan van iemand die argeloos op het internet surft. Iedereen dient op eenvoudige wijze te kunnen aangeven niet gevolgd te willen worden op internet (‘do-not-track-me’)." De partij zegt daarmee wel iets over de noodzakelijkheid van instemming van de gebruiker, maar niets over het recht op inzage of verzoeken om verwijdering. De partij schrijft over de rol van het College Bescherming Persoonsgegevens op pagina 29: "Het College Bescherming Persoonsgegevens krijgt meer sanctiemogelijkheden en moet hogere boetes kunnen opleggen als er sprake is van schending van privacy."

Aanvulling d.d. 20 augustus 2012. De SP heeft ons er op gewezen dat wij de opmerking in het verkiezingsprogramma over de rol van het College Bescherming Persoonsgegevens over het hoofd hebben gezien. We hebben dit citaat toegevoegd en de beoordeling van de partij op dit criterium aangepast.
VVD » Lekker makkelijk
De VVD stelt op pagina 48: "De VVD wil heldere regels over wat wel en niet mag en technische garanties die onjuist gebruik verhinderen. Want dit zijn waarborgen voor de vrijheid van de burger. Het gebruik van sociale media is niet meer weg te denken uit de hedendaagse samenleving. De zekerheden rondom persoonlijke gegevens moeten we ook hier bewaken." De partij blijft daarmee vrij vaag over de concrete maatregelen die zij voorstaat.
50+ » Onvrij
50+ zegt in haar programma niets over jouw gebrek aan macht tegenover organisaties die jouw gegevens verwerken.
Terug

Bescherm het communicatiegeheim

CDA » Onvrij
Het CDA besteedt in haar verkiezingsprogramma geen aandacht aan het communicatiegeheim.
ChristenUnie » Lekker makkelijk
Aan de bescherming van het communicatiegeheim besteedt de ChristenUnie in haar verkiezingsprogramma weinig aandacht. Ze schrijft onder meer: "Het is belangrijk om voor informatie de sociale media, zoals Twitter en netwerksites in de gaten te houden." Wel gaat het ongericht aftappen te ver: "Ongericht taps zetten, en het langdurig bewaren van computer- en communicatiegegevens, passen hierin niet."
D66 » Lekker makkelijk
D66 schrijft over dit criterium in haar verkiezingsprogramma: "De bepaling in de Grondwet met betrekking tot het briefgeheim wordt aangepast om ervoor te zorgen dat alle vormen van (digitale) communicatie tussen burgers even goed worden beschermd. [...] De overheid mag alleen communicatie tussen burgers onderscheppen wanneer dat noodzakelijk is, in het geval van een concrete verdenking en na toetsing door de rechter. [...] Ten aanzien van internet-tapverzoeken door justitie wil D66 dat de notificatieplicht blijft en worden geen verdergaande aftapbevoegdheden voor internet mogelijk." Er is geen aandacht voor de bescherming van het gebruik van encryptie en de vrijheid om anoniem van het internet gebruik te kunnen maken.
DPK » Onvrij
Het communicatiegeheim krijgt geen aandacht in het verkiezingsprogramma van het DPK.
GroenLinks » Vrij
In haar verkiezingsprogramma, op pagina 31, schrijft GroenLinks: "De vrijheid van meningsuiting en het brief- en telefoongeheim gelden ook voor digitale communicatie via internet, e-mail en directe berichten via sociale media. Dit geldt binnen de wettelijke kaders ook voor werknemers van bedrijven en ambtenaren. Bovendien moet het communicatiegeheim zich uitstrekken tot verkeersgegevens en opgeslagen communicatie. Dit alles wordt vastgelegd in de Grondwet." Op dezelfde pagina schrijft de partij ook: "De overheid mag alleen communicatie onderscheppen als er een concrete verdenking is, als dat noodzakelijk is voor onderzoek en als dat door de rechter is getoetst. Zij geeft maximale openheid over de inzet van opsporingsmethoden, zoals het aftappen van communicatie en het opvragen van persoonsgegevens bij bijvoorbeeld sociale netwerken." Tenslotte stelt GroenLinks: "Waar mogelijk worden taken van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) overgeheveld naar de politie. Het aantal telefoontaps wordt sterk teruggebracht."
Piratenpartij » Vrij
In het verkiezingsprogramma van de Piratenpartij is er voldoende aandacht voor het beschermen van het communicatiegeheim. Op pagina 15 schrijft de partij: "Het briefgeheim, zoals vastgelegd in de grondwet, wordt gerespecteerd. Het aftappen van telefoon- en internetverkeer is enkel geoorloofd indien hiertoe een gerechtelijk bevel bestaat. [...] Er moet maximale openheid gegeven worden over alle gebruikte opsporingsmethoden." Tenslotte heeft de Piratenpartij een duidelijk standpunt ten aanzien van het gebruik van encryptie: "Er mag geen verbod komen op het versleutelen van gegevens of encryptiesoftware. Men kan niet verplicht worden tot het vrijgeven van de encryptiesleutel." (pagina 16). De mogelijkheid om op internet anoniem te zijn, wordt niet genoemd.
PvdA » Lekker makkelijk
Over het communicatiegeheim zegt de PvdA: "De bescherming van communicatie tussen burgers moet worden verbeterd. De tekst van de Grondwet gaat nu alleen nog over brieven, telefoon en telegraaf. Die tekst moet worden aangepast zodat ook moderne communicatiemiddelen worden beschermd." (pagina 39). De PvdA heeft in haar verkiezingsprogramma echter geen aandacht voor andere belangrijke punten, zoals het hoge aantal afgetapte telefoonverbindingen. Dat geldt ook voor het gebrek aan transparantie over de inzet van opsporingsmiddelen als gegevensvorderingen en het gebruik van spyware door opsporings- en inlichtingendiensten. Evenmin is er een aandacht voor de bescherming van het gebruik van encryptie en de vrijheid om anoniem van het internet gebruik te kunnen maken.
Partij voor de Dieren » Lekker makkelijk
Op pagina 31 van het verkiezingsprogramma van de PvdD valt te lezen: "Het communicatiegeheim wordt beschermd. [...] Er komen strengere normen voor het aftappen van telefoons." Meer transparantie over de inzet van opsporingsmiddelen wordt niet genoemd, net zo min als het behoud van het onbeperkte gebruik van encryptie en anonimiteit op het internet.
PVV » Onvrij
Er is aan de bescherming van het communicatiegeheim geen aandacht besteed in het verkiezingsprogramma van de PVV.
SGP » Onvrij
Voor de bescherming van het communicatiegeheim is geen ruimte in het verkiezingsprogramma van de SGP ingeruimd.
SP » Lekker makkelijk
De SP laat zich hier alleen in hele algemene termen over uit. Zo is op pagina 7 te lezen: "En we zorgen dat internet – steeds belangrijker in onze samenleving – voor iedereen toegankelijk blijft en de privacy op het net wordt gewaarborgd." Hoe ze dat wil invullen, wordt niet duidelijk. Het enige punt waarop de partij concreet is, gaat over het volgen van internetgebruikers. Op pagina 9 van het verkiezingsprogramma: "Het verzamelen van en handelen in gegevens van internetgebruikers door bijvoorbeeld ‘cookies’ en ‘device fingerprinting’ worden aan banden gelegd. Overheden en bedrijven mogen niet zomaar een profiel maken of opslaan van iemand die argeloos op het internet surft. Iedereen dient op eenvoudige wijze te kunnen aangeven niet gevolgd te willen worden op internet (‘do-not-track-me’)."
VVD » Onvrij
De VVD laat zich in haar verkiezingsprogramma niet uit over het communicatiegeheim.
50+ » Onvrij
Voor 50+ is het communicatiegeheim geen onderwerp voor de verkiezingen.
Terug

Bescherm online communicatievrijheid

CDA » Lekker makkelijk
Op pagina 78 van het verkiezingsprogramma schrijft het CDA: "De overheid dient op het gebruik van internet geen directe invloed (blokkeren, filteren) uit te oefenen, maar zich juist te richten op het informeren over en het stimuleren van veilig internetgebruik." Dat is een goed begin, maar veel van de in ons manifest genoemde elementen ontbreken.
ChristenUnie » Onvrij
De ChristenUnie in haar verkiezingsprogramma: "Internetgebruikers moeten de vrijheid hebben om zelf de provider te kiezen die ze willen. Internetfiltering blijft mogelijk. Internetfiltering door providers, zoals Kliksafe, moet mogelijk blijven. Hierdoor kunnen kwalijke internetpraktijken afgeschermd worden, onder andere in het belang van kinderen." De ChristenUnie heeft in haar verkiezingsprogramma niets geschreven over het onder een pseudoniem registreren bij internetdiensten. Wat ook niet helpt: "Providers worden aansprakelijk gesteld voor de inhoud van de sites die zij beheren."
D66 » Vrij
In haar verkiezingsprogramma staat: "D66 wil dat alle legale informatie op het internet voor alle internetters toegankelijk blijft. Digitale dienstaanbieders worden niet gedwongen om informatie zonder rechterlijke toetsing te verwijderen, en er is geen voorafgaande controle op of filtering van informatie." Een klein stuk verderop staat ook nog: "D66 wil dat alle legale informatie op het internet voor alle internetters, in Nederland en wereldwijd, toegankelijk blijft."
DPK » Onvrij
Er is geen enkele zin in het verkiezingsprogramma aan dit onderwerp besteed.
GroenLinks » Vrij
Op pagina 31 van het GroenLinks verkiezingsprogramma staan een aantal concrete maatregelen om jouw communicatievrijheid te waarborgen: "Eenieder heeft recht op toegang tot het hele internet, zonder filters of blokkades. De overheid waarborgt de netneutraliteit en maakt zich sterk voor Europese regels ter bescherming van netneutraliteit. Websites kunnen niet gedwongen worden informatie te verwijderen zonder rechterlijke toetsing. Permanente voorafgaande controle of filtering van informatie op internet is ontoelaatbaar. Sociale netwerken mogen alleen informatie verwijderen op grond van transparantie en consequent toegepaste criteria. Registratie bij internetdiensten onder een pseudoniem moet mogelijk blijven."
Piratenpartij » Lekker makkelijk
Op pagina 30 van haar verkiezingsprogramma schrijft de Piratenpartij: "Vrije en ongecensureerde internettoegang is een burgerrecht. [...] Geen enkele burger mag een internetverbinding worden ontzegd of worden geweigerd. [...] Internet mag niet onderworpen worden aan censuur. [...] Hierbij blijft de keuze omtrent het al dan niet filteren van inhoud expliciet liggen bij de burger, niet bij de overheid." De Piratenpartij zegt niet expliciet iets te willen doen aan sociale netwerken die nu, schijnbaar willekeurig, informatie van gebruikers verwijderen. De partij stelt ook niet dat het mogelijk moet zijn om bij een internetdienst onder een pseudoniem te registreren.
PvdA » Lekker makkelijk
Uit het verkiezingsprogramma van de PvdA: "Alle legale informatie op het internet moet voor alle Nederlanders toegankelijk blijven. Dat betekent dat websites niet kunnen worden gedwongen om informatie zonder rechterlijke toetsing te verwijderen. Permanente voorafgaande controle van of filtering van informatie op het internet is ontoelaatbaar." Dat staat op pagina 74. De PvdA laat zich niet uit over de mogelijkheid om onder een pseudoniem bij een dienst te registreren. Ook neemt de PvdA geen standpunt in over de voorwaarden voor het verwijderen van informatie door sociale netwerken.
Partij voor de Dieren » Lekker makkelijk
De PvdD vindt: "Vrije en toegankelijke informatie zijn een essentieel onderdeel van een duurzame en solidaire samenleving. Internet is een vrij en open medium en mag niet onderworpen worden aan censuur. Het delen van kennis moet centraal staan in onze maatschappij. [...] De Partij voor de Dieren vindt dat alle legale informatie op het Internet voor iedereen toegankelijk moet zijn. Internetaanbieders mogen de toegang tot websites of het gebruik van diensten niet beperken." - op respectievelijk pagina 31 en 32.
PVV » Lekker makkelijk
Voor de bescherming van jouw vrijheid om te communiceren op internet heeft de PVV mar weinig aandacht. De PVV komt niet verder dan "Geen censuur op internet." (pagina 29)
SGP » Onvrij
Voor de bescherming van jouw communicatievrijheid is er geen aandacht in het verkiezingsprogramma van de SGP.
SP » Lekker makkelijk
Ook op het punt van communicatievrijheid blijft het programma van de SP vrij algemeen. Op pagina 9 is te lezen: "Internet behoort daarom ook in de toekomst voor iedereen toegankelijk te blijven – en de overheid dient dat te bevorderen." en "Vrij internet verdraagt zich moeilijk met een downloadverbod. Dat laatste willen we dus niet."
VVD » Lekker makkelijk
Op het punt van communicatievrijheid laat de VVD zich alleen maar in erg algemene termen uit: "De vrijheid om internet te gebruiken verdient bescherming. Er mag geen onnodige beperking worden opgelegd ten aanzien van af te nemen diensten en de aard en de inhoud van de data (neutraliteit)." Specifiek in de context van Europese handel schrijft ze op pagina 31 nog wel: "Ook moet er vaart gemaakt worden met het opzetten van een digitale interne markt. Deze maakt het makkelijker voor consumenten of bedrijven om online iets te kopen of verkopen in een andere lidstaat, zonder tegen problemen aan te lopen."
50+ » Onvrij
50+ profileert zich in haar programma niet met een standpunt over de bescherming van jouw communicatievrijheid.
Terug

Bewaar communicatie van
burgers niet

CDA » Onvrij
Ook het CDA is van mening dat de huidige vorm van de bewaarplicht niet houdbaar is, maar haar standpunt laat nog veel te veel ruimte voor interpretatie over. Ze schrijft "De bewaarplicht dient herzien te worden en de regels over wie deze gegevens wanneer mag raadplegen, moeten worden aangescherpt." (op pagina 78).
ChristenUnie » Onvrij
De ChristenUnie laat zich niet duidelijk uit over de bewaarplicht. Ze zegt wel "Bewaartermijnen van gegevens van burgers door de overheid en in het bijzonder door bedrijven worden daarom beperkt." Ook stelt de partij "Ongericht taps zetten, en het langdurig bewaren van computer- en communicatiegegevens, passen hierin niet." En ook: "Inperken van de algemene identificatieplicht en het langdurig bewaren van persoonsgegevens en computer- en communicatiegegevens. Deze maatregelen dragen niet bij aan verbeterde opsporingskansen en kunnen dus worden ingeperkt." Welke consequenties dat moet hebben voor de bewaarplicht, wordt niet duidelijk.
D66 » Vrij
D66 schrijft: "De Europese bewaarplicht telecommunicatiegegevens verplicht telecombedrijven om tot twee jaar lang van ieder abonnee bij te houden met wie deze persoon contact heeft gehad en vanaf welke locaties. Deze regel schendt de privacy en communicatievrijheid van miljoenen burgers, zonder dat duidelijk is of dit enig effect heeft op de veiligheid. D66 zal in Europa pleiten voor de afschaffing van de bewaarplicht en de werking van de regels in Nederland opschorten."
DPK » Onvrij
Het DPK heeft zich in haar verkiezingsprogramma niet uitgelaten over de bewaarplicht.
GroenLinks » Vrij
GroenLinks heeft een duidelijk standpunt voor wat betreft de bewaarplicht: "Nederland verkort de bewaartijd voor verkeersgegevens van internet- en telefoongebruikers tot het Europese minimum van een half jaar. Binnen de EU maakt de regering zich sterk voor de volledige afschaffing van de bewaarplicht." (pagina 31)
Piratenpartij » Vrij
Over de bewaarplicht is de Piratenpartij zeer helder. Op pagina 16 van het verkiezingsprogramma staat: "Verbod op bewaren van telefoon- en internetverkeersgegevens. Bedrijven mogen telefoon- en internetverkeersgegevens alleen op eigen initiatief opslaan wanneer en voor zo lang dat voor technisch beheer en facturering nodig is. Ze mogen de gegevens uitsluitend voor die doelen gebruiken."
PvdA » Vrij
Ook de PvdA is helder over de bewaarplicht. Op pagina 39 van het verkiezingsprogramma staat: "De Europese bewaarplicht telecommunicatiegegevens verplicht telefonie- en internetaanbieders om tot twee jaar lang op te slaan waar burgers zich bevonden en wie er met wie contact heeft gehad. Daarmee wordt inbreuk gemaakt op de privacy en communicatie van miljoenen Nederlanders. Deze regel maakt Nederland niet veiliger, en moet daarom zo snel mogelijk in Nederland en in de rest van Europa worden afgeschaft."
Partij voor de Dieren » Vrij
De PvdD is duidelijk: "De bewaarplicht van gegevens van burgers wordt afgeschaft." (pagina 32)
PVV » Onvrij
In het verkiezingsprogramma van de PVV wordt de bewaarplicht niet genoemd.
SGP » Onvrij
In het verkiezingsprogramma van de SGP wordt met geen woord gerept over de bewaarplicht.
SP » Onvrij
De SP besteedt in haar verkiezingsprogramma geen aandacht aan de bewaarplicht.
VVD » Onvrij
De VVD besteedt in haar verkiezingsprogramma geen aandacht aan de bewaarplicht.
50+ » Onvrij
De bewaarplicht is geen punt van zorg voor 50+.
Terug

Maak evenwichtig cybersecuritybeleid

CDA » Onvrij
Het CDA acht onze vitale digitale infrastructuur kwetsbaar en wil daarom een harde aanpak van cybercrime. Ze schrijft: "Een harde aanpak geldt niet alleen voor geweldsdelicten, maar tevens voor de aanpak van fraude en cybercrime en kinderporno." (pagina 75) en "Omdat onze vitale digitale infrastructuur kwetsbaar is, zal ook de overheid gericht investeren in onderzoek naar technologieën om cybercrime tegen te gaan." (pagina 78) Nergens neem het CDA afstand van de schijnoplossingen die veelvuldig worden voorgesteld, zonder voorafgaand onderzoek naar de noodzaak van die maatregelen.
ChristenUnie » Onvrij
De partij laat zich niet duidelijk uit over dit onderwerp. De ChristenUnie zegt wel: "Ongericht taps zetten, en het langdurig bewaren van computer- en communicatiegegevens, passen hierin niet.", maar hoe de partij andere voorstellen in het kader van cybersecurity wil beoordelen blijft onduidelijk.
D66 » Vrij
Over de voorwaarden aan goed beleid op het gebied van cybersecurity is in het verkiezingsprogramma te lezen: "Nieuwe cybersecurity maatregelen moeten gebaseerd zijn op reële en verifieerbare dreigingen en digitale bevoegdheden dienen te worden vastgelegd in de wet. Gewaakt moet worden voor sluipende uitbreiding van het begrip cybercrime. Daarbij moeten maatregelen die in potentie grondrechten inperken vooraf worden gegaan door een effect analyse. Dergelijke maatregelen moeten altijd aantoonbaar effectief en proportioneel zijn en na bepaalde termijn aflopen."
DPK » Onvrij
Er is geen aandacht voor cybersecurity in het verkiezingsprogramma van het DPK.
GroenLinks » Vrij
GroenLinks wil geen symboolpolitiek op het gebied van cybersecurity: "Een veilige informatiesamenleving is cruciaal voor onze economie en democratie. Cybersecuritybeleid moet geen vals gevoel van veiligheid oproepen en het digitale domein daadwerkelijk veiliger maken. Dit beleid moet daarom uitgaan van reële en verifieerbare dreigings- en risico-analyses en grondrechten respecteren. De noodzaak van nieuwe bevoegdheden moet vooraf zijn aangetoond." (pagina 31)
Piratenpartij » Lekker makkelijk
Op pagina 31 van het verkiezingsprogramma van de Piratenpartij staat: "Effectiviteit moet centraal staan bij het bevorderen van veiligheid en het bestrijden van criminaliteit (en dus ook terrorisme). [...] Bestaande procedures om veiligheidsmaatregelen te nemen, moeten worden bekeken vanuit rationele overwegingen en inschattingen. Angst mag geen drijfveer zijn om risico te analyseren, dit moet door middel van gecalculeerde analyses." Een pagina verderop schrijft de partij: "Fondsen die zijn toegewezen aan overheidsdiensten in het kader van "cyber-security" worden defensief ingezet, niet offensief. Internationale "cyber security" verdragen zoals die met de Verenigde Staten worden opgezegd omdat deze een gevaar voor fundamentele rechten en het internet vormen."
PvdA » Vrij
Over het vormgeven van cybersecuritybeleid schrijft de PvdA op pagina 39 van haar verkiezingsprogramma: "Digitaal veiligheidsbeleid mag geen vals gevoel van veiligheid geven, maar moet op basis van dreigings- en risicoanalyses vormgegeven worden. Grondrechten van burgers worden hierbij gerespecteerd."
Partij voor de Dieren » Lekker makkelijk
Over het beleid op het gebied van cybersecurity is de PvdD niet expliciet. In heel algemene termen stelt de partij op pagina 31: "De Partij voor de Dieren vindt dat een inperking van de rechten van burgers alleen in uiterste gevallen mag plaatsvinden, op basis van een deugdelijke risico- en impactanalyse. Noodzaak, proportionaliteit en effectiviteit van inbreuken op grondrechten moeten vooraf aangetoond worden."
PVV » Onvrij
De PVV stelt in haar verkiezingsprogramma nergens expliciet voorwaarden aan de invulling van het cybersecuritybeleid in Nederland.
SGP » Onvrij
De SGP heeft in haar verkiezingsprogramma geen aandacht voor de invulling van het cybersecuritybeleid.
SP » Lekker makkelijk
De SP stelt geen voorwaarden aan de invulling van het cybersecuritybeleid. De SP schrijft op pagina 28 en 29 wel: "Voor ingewikkelde zaken zoals kinderporno, cybercrime, milieudelicten, mensenhandel en zedendelicten krijgen politie, Openbaar Ministerie en rechters voldoende kennis en expertise. Pooiers (‘loverboys’) worden hard aangepakt, ook als er geen aangifte van strafbare feiten is gedaan – bijvoorbeeld omdat het slachtoffer dit niet durft. [...] Internet is een nieuwe bron van inkomsten voor tal van criminelen. We gaan veel actiever optreden tegen allerlei vormen van internetcriminaliteit. Illegaal gokken via het internet gaan we bestrijden. [...] Terrorisme dient effectief te worden bestreden, door betere internationale samenwerking van inlichtingendiensten en het opsporen en bevriezen van financieringsbronnen van terroristische organisaties. [...]"
VVD » Lekker makkelijk
Op pagina 45 schrijft de VVD: "Het beveiligen van digitale systemen en netwerken is belangrijk om onze economie en samenleving draaiend te houden. Zowel de cyberdreiging als de afhankelijkheid van cyberinfrastructuur neemt toe. Dit maakt ons kwetsbaar: uitval van elektriciteit, internet of betalingsverkeer levert direct grote problemen op. De versterking van de mogelijkheden en instrumenten voor overheid en bedrijfsleven om besturingssystemen en bedrijfs- en persoonsgegevens van vitale objecten beter te kunnen beschermen is daarom noodzakelijk." In de paragraaf erna is te lezen: "Criminelen maken steeds vaker gebruik van internet voor hun misdadige activiteiten. De VVD wil dat hier krachtig tegen wordt opgetreden, op basis van de werkelijke dreiging. Voorlichting en onderzoek, maar ook gespecialiseerde teams die opsporing en vervolging ter hand nemen, samen met banken, het bedrijfsleven en andere landen, zijn nodig." Meer in het algemeen schrijft de partij op pagina 48: "Inbreuken op de privacy zijn wel toegestaan ter bescherming van mensen en voor criminaliteitsbestrijding, met inbegrip van terrorismebestrijding. Het moet hierbij gaan om opsporingsactiviteiten of inlichtingenoperaties, niet om het willekeurig aanleggen of toegankelijk maken van hele databestanden." De VVD stelt dat veiligheid in het digitale domein belangrijk is, maar stelt niet als voorwaarde aan het beleid dat van reële en verifieerbare dreigings- en risicoanalyses aan ten grondslag moeten liggen of dat grondrechten gerespecteerd moeten worden.
50+ » Onvrij
In het verkiezingsprogramma van 50+ wordt geen aandacht besteed aan de voorwaarden aan de invulling van het cybersecuritybeleid.
Terug

Moderniseer het auteursrecht

CDA » Onvrij
Het CDA rept in haar verkiezingsprogramma met geen woord over het auteursrecht.
ChristenUnie » Onvrij
De modernisering van het auteursrecht krijgt in het verkiezingsprogramma geen aandacht van de ChristenUnie.
D66 » Vrij
D66 pleit: "De handhaving van het auteursrecht online mag niet leiden tot een inperking van internetvrijheid, in het bijzonder het recht op vrijheid van meningsuiting. Er is op Europees niveau een aanpassing van het auteursrecht nodig aan de moderne tijd. D66 zal zich inzetten voor de ontwikkeling van nieuwe verdienmodellen voor artiesten en is tegen het introduceren van repressieve maatregelen zoals een downloadverbod, websiteblokkades, afsluiting van internet of monitoring van surfgedrag."
DPK » Onvrij
Modernisering van het auteursrecht is geen "keerpunt" van het DPK.
GroenLinks » Vrij
GroenLinks pleit voor een modernisering van het auteursrecht. Op pagina 31 is onder meer te lezen: "Nederland keert zich tegen octrooi op software en andere vormen van octrooimisbruik. [...] Er komt geen downloadverbod. Hyperlinken en embedden blijft vrij. [...] Nederland gaat werken aan een eigentijds auteursrecht dat werkt ten bate van makers en niet ten koste van gebruikers. Het huidige auteursrecht sluit te slecht aan op de digitale samenleving. GroenLinks wil dat makers kunnen rekenen op een redelijke vergoeding voor hun creatieve werk, zonder de digitale vrijheid in te perken. Daartoe wordt onder meer de thuiskopieheffing gemoderniseerd. Ook wordt de positie van zelfstandige auteurs en uitvoerend kunstenaars versterkt en de ontwikkeling van eerlijke verdienmodellen gestimuleerd. Onderdeel daarvan is de versterking van de positie van makers in het auteursrecht tegenover uitgevers, producenten en collectieve beheersorganisaties, onder meer door het auteursrecht bij leven onoverdraagbaar en exclusieve licenties periodiek opzegbaar te maken. [...] Het auteursrecht gaat meer ruimte bieden aan creatief hergebruik van werken (remixen). In internationaal verband ijvert Nederland voor het recht om informatie te delen voor niet-commerciële doelen, en opent de regering een discussie over de verkorting van termijnen van exploitatierechten (die nu doorlopen tot zeventig jaar na de dood van de maker), waarbij maatwerk en keuzevrijheid voor makers bij de vaststelling van de duur van het exploitatierecht worden nagestreefd. De persoonlijkheidsrechten van makers, zoals het recht op naamsvermelding en het recht om zich te verzetten tegen aantasting van de integriteit van hun werk, dienen levenslang te gelden."
Piratenpartij » Vrij
De Piratenpartij stelt op pagina 24: "Daarom moet het auteursrecht worden hervormd. Het uitgangspunt wordt weer: cultuur delen. Het auteursrecht moet tot haar commerciële essentie worden teruggebracht. Niet-commercieel gebruik wordt direct toegestaan en commercieel gebruik wordt beschermt om de auteur een redelijk termijn te geven voor het terugverdienen van zijn investering. Op de lange termijn moeten alle belemmeringen om creatieve werken te maken en te consumeren worden opgeheven. [...]" Zij werkt dat vervolgens uit in een tiental punten, waaronder: "Het combineren, veranderen en remixen van bestaand auteursrechtelijk beschermd materiaal (afgeleid werk) wordt toegestaan." Over het handhaven van het auteursrecht bij individuele gebruikers zegt de partij niets.
PvdA » Vrij
Over het auteursrecht schrijft de PvdA: "We gaan ons inspannen voor een moderner auteursrecht. Het sluit niet meer aan bij de gedigitaliseerde maatschappij. Repressieve maatregelen tegen burgers zijn geen oplossing. Geen downloadverbod, maar onderzoek naar nieuwe betaal- en distributiemodellen voor artiesten. Het stimuleren van cultuur gaat boven het vervolgen van gewone mensen. Het blokkeren van websites hoort daar dus niet bij." (pagina 74)
Partij voor de Dieren » Vrij
Op pagina 32 van het verkiezingsprogramma van de PvdD is te lezen: "Om het auteursrecht te moderniseren worden er nieuwe betaalmodellen voor films en muziek onderzocht." Op dezelfde pagina staat ook: "We zijn tegen een downloadverbod, omdat de kans groot is dat de privacy van individuele burgers bij handhaving daarvan geschonden zal worden."
PVV » Lekker makkelijk
De PVV heeft in haar verkiezingsprogramma geen oog voor de modernisering van het auteursrecht. Ze stelt enkel: "Geen downloadverbod." (pagina 29)
SGP » Onvrij
De SGP laat zich in haar verkiezingsprogramma niet uit over de modernisering van het auteursrecht.
SP » Lekker makkelijk
In haar verkiezingsprogramma schrijft de SP op pagina's 55 en 56: "Naast de traditionele weg via platenmaatschappij of galerie dienen kunstenaars zich op internet vrij te kunnen presenteren en zo hun publiek en wellicht de kopers van hun werk bereiken. [...] Vrij internet verdraagt zich moeilijk met een downloadverbod. Dat laatste willen we dus niet. Maar creatieve makers van bijvoorbeeld films en muziek hebben natuurlijk wel recht op een vergoeding voor hun werk. We gaan dat in goed overleg regelen via het bestaande systeem van heffingen op dragers en media."
VVD » Vrij
Op pagina 48 staat: "Bescherming van auteursrechten is belangrijk, maar moet worden vormgegeven op een wijze die past bij de moderne realiteit. Internet biedt volop ruimte voor nieuwe verdienmodellen, zoals iTunes en Spotify de afgelopen jaren hebben bewezen." De partij schrijft verder op pagina 26: "De VVD wil af van de 'thuiskopieregeling'." Meer in het algemeen staat er op de pagina ook: "De vrijheid om internet te gebruiken verdient bescherming. Er mag geen onnodige beperking worden opgelegd ten aanzien van af te nemen diensten en de aard en de inhoud van de data (neutraliteit)."
50+ » Onvrij
50+ laat zich niet uit over de modernisering van het auteursrecht.
Terug

Bescherm netneutraliteit

CDA » Onvrij
In haar verkiezingsprogramma schrijft het CDA niets over de handhaving van netneutraliteit.
ChristenUnie » Onvrij
De partij laat zich in het geheel niet uit over de handhaving van netneutraliteit in Nederland.
D66 » Vrij
D66 is helder: "Het beginsel van netneutraliteit moet strikt worden gehandhaafd."
DPK » Onvrij
Het DPK heeft geen aandacht voor de handhaving van netneutraliteit in haar verkiezingsprogramma.
GroenLinks » Vrij
Uit het verkiezingsprogramma van GroenLinks: "De overheid waarborgt de netneutraliteit en maakt zich sterk voor Europese regels ter bescherming van netneutraliteit." (pagina 31)
Piratenpartij » Vrij
Netneutraliteit is in goede handen bij de Piratenpartij. Op pagina 30 van het verkiezingsprogramma is te lezen: "De nieuwe telecommunicatiewet is een stap in de goede richting. Handhaving van deze wet dient een van de prioriteiten te zijn van het Agentschap Telecom. [...] De Nederlandse overheid maakt zich sterk om dit ook in Europees verband wettelijk te regelen."
PvdA » Vrij
"Ook mogen aanbieders van internet informatie niet filteren of blokkeren. Het beginsel van netneutraliteit moet daarom strikt gehandhaafd worden.", zo is op pagina 39 van het verkiezingsprogramma van de PvdA te lezen.
Partij voor de Dieren » Lekker makkelijk
De PvdD laat zich niet expliciet uit over de handhaving van netneutraliteit. Ze schrijft, op pagina 31, wel: "Vrije en toegankelijke informatie zijn een essentieel onderdeel van een duurzame en solidaire samenleving. Internet is een vrij en open medium en mag niet onderworpen worden aan censuur. Het delen van kennis moet centraal staan in onze maatschappij. Hierdoor worden innovatieve diensten gestimuleerd en ontstaat een gunstig digitaal vestigingsbeleid."
PVV » Vrij
Over netneutraliteit is de PVV helder. Op pagina 29 staat als actiepunt: "Handhaven netneutraliteit."
SGP » Onvrij
Voor de handhaving van netneutraliteit geen aandacht in het verkiezingsprogramma van de SGP.
SP » Vrij
Op het punt van netneutraliteit is het standpunt van de SP helder. In het verkiezingsprogramma is op pagina 9 te lezen: "Internetproviders mogen zich niet inlaten met het verkeer van hun internetgebruikers, net zoals post- en telefoniebedrijven zich niet mogen inlaten met de brieven of telefoongesprekken van hun klanten. [...] Netneutraliteit staat bij ons hoog in het vaandel. Er wordt door providers geen onderscheid gemaakt in kosten voor de ene of de andere soort data."
VVD » Vrij
De VVD stelt op pagina 26 van haar programma: "De vrijheid om internet te gebruiken verdient bescherming. Er mag geen onnodige beperking worden opgelegd ten aanzien van af te nemen diensten en de aard en de inhoud van de data (neutraliteit)."
50+ » Onvrij
Netneutraliteit is geen punt van aandacht in het verkiezingsprogramma van 50+.
Terug

Stem tegen inbreukmakende verdragen

CDA » Onvrij
Het CDA maakt zich niet druk over internationale handelsverdragen die een grote impact hebben op jouw vrijheid op internet.
ChristenUnie » Onvrij
In het verkiezingsprogramma van de ChristenUnie wordt geen letter gewijd aan ACTA en soortgelijke verdragen.
D66 » Lekker makkelijk
In haar verkiezingsprogramma staat: "D66 [...] is tegen het introduceren van repressieve maatregelen zoals een downloadverbod, website-blokkades, afsluiting van internet of monitoring van surfgedrag. D66 stemt tegen het ACTA-verdrag."
DPK » Onvrij
In het verkiezingsprogramma van het DPK is geen aandacht besteed aan ACTA en soortgelijke verdragen.
GroenLinks » Vrij
GroenLinks neemt een duidelijke positie in: "Het antipiraterijverdrag ACTA wordt niet ondertekend. Soortgelijke verdragen worden niet gesloten tenzij onomstotelijk vaststaat dat de grondrechten niet worden geschonden, de modernisering van auteursrecht en octrooi niet wordt belemmerd en ontwikkelingslanden niet worden buitengesloten." (pagina 31)
Piratenpartij » Vrij
De Piratenpartij heeft een duidelijk standpunt over ACTA en soortgelijke verdragen. Een citaat uit het verkiezingsprogramma: "Verdragen zoals het ACTA-verdrag zijn schadelijk voor de burger- en consumentenrechten en ondemocratisch. Ze mogen om die reden in geen enkele vorm aangenomen worden." (pagina 33)
PvdA » Lekker makkelijk
De PvdA is tegen ACTA. Op pagina 74 van het verkiezingsprogramma staat: "De PvdA wil het internet vrijhouden. Daarom stemden we ook tegen het ACTA-verdrag." De partij neemt daarmee niet expliciet afstand van soortgelijke verdragen die in de toekomst worden voorgesteld.
Partij voor de Dieren » Lekker makkelijk
Over ACTA is in het verkiezingsprogramma van de PvdD te lezen: "De handelsovereenkomst ter bestrijding van namaak (ACTA ) wordt niet geratificeerd." Dat is helder, maar wat de partij met toekomstige en soortgelijke verdragen wil doen wordt niet duidelijk.
PVV » Lekker makkelijk
De PVV heeft een helder standpunt over ACTA: "Geen ACTA, het EU-verdrag dat de internetvrijheid aan banden wil leggen." Helder, maar wat is de partij van plan te stemmen bij soortgelijke verdragen?
SGP » Onvrij
Over handelsverdragen zoals ACTA zegt het verkiezingsprogramma van de SGP niets.
SP » Lekker makkelijk
"We wijzen het internationale handelsverdrag ter bestrijding van namaak (ACTA) af, omdat bij deze vaststelling van internationale standaarden voor handhaving van het intellectueel eigendomsrecht te weinig oog is voor de publieke belangen van velen en te veel voor de economische belangen van weinigen." Dat is het standpunt dat de SP op pagina 9 van haar verkiezingsprogramma heeft opgenomen. De SP heeft geen standpunt ingenomen over vergelijkbare verdragen.
VVD » Vrij
Over inbreukmakende handelsverdragen is de VVD helder. Op pagina 48 van haar verkiezingsprogramma schrijft de partij: "De VVD is tegen het ACTA-verdrag (wereldwijde standaard voor de handhaving van intellectuele eigendomsrechten) zoals dat nu voorligt en tegen vergelijkbare handelsverdragen. Deze verdragen bieden te veel interpretatieruimte om internet te beperken. Vrijheid op internet is een groot goed, daar moeten we voorzichtig mee omspringen."
50+ » Onvrij
50+ besteedt geen aandacht aan handelsverdragen als ACTA.
Terug

Voer de meldplicht datalekken in

CDA » Onvrij
Het CDA laat zich in haar verkiezingsprogramma niet uit over de noodzaak van een brede meldplicht voor datalekken.
ChristenUnie » Onvrij
Voor de ChristenUnie is het niet belangrijk dat jij geïnformeerd wordt als een organisatie jouw persoonsgegevens gelekt heeft: de meldplicht datalekken komt in haar verkiezingsprogramma niet voor.
D66 » Vrij
D66 schrijft: "D66 wil dat het Meldpunt Datalekken ook onder deze autoriteit zal vallen." Die autoriteit is volgens het verkiezingsprogramma het College Bescherming Persoonsgegevens, dat volgens de partij omgedoopt moet worden in de Nederlandse Privacy Autoriteit.

Aanvulling d.d. 29 augstustus 2012: Nu de partij voorwaarden aan zo'n meldplicht stelt, volgt daaruit dat ze ook voorstander zijn van de introductie van zo'n meldplicht. Dat betekent dat D66 op dit punt het oordeel Vrij verdient.
DPK » Onvrij
Het DPK vindt het niet erg belangrijk dat jij snel geïnformeerd wordt als jouw gegevens per ongeluk op straat zijn komen te liggen. De DPK noemt de meldplicht datalekken in het geheel niet.
GroenLinks » Vrij
GroenLinks gaat ijveren voor een meldplicht van datalekken. Op pagina 31 van het verkiezingsprogramma is te lezen: "Er komt een brede meldplicht voor datalekken met hoge boetes voor bedrijven en instellingen die nalatig zijn geweest bij het beschermen van persoonsgegevens."
Piratenpartij » Vrij
De Piratenpartij vindt een meldplicht datalekken welliswaar belangrijk, maar dan vooral om inzicht te krijgen in de omvang en aard van het probleem en als stimulans voor een betere beveiliging. Op pagina 18 van het verkiezingsprogramma: "Er moet een algemene meldingsplicht komen voor datalekken, zodat er inzicht ontstaat in de veiligheid van gegevens. Op deze manier kan ook de ernst van problemen worden vastgesteld. Een meldingsplicht werkt ook preventief; bedrijven, overheden en instellingen zullen meer zorg besteden aan het ontwerp en de beveiliging van hun systemen, omdat ze veel meer in de kijker lopen als er een lek opduikt."
PvdA » Onvrij
Een meldplicht voor onbevoegde toegang tot persoonsgegevens komt in het programma van de PvdA niet voor.
Partij voor de Dieren » Vrij
De PvdD is helder: "Bedrijven en overheden worden verplicht om eventuele datalekken te melden.". Dat staat op pagina 31.
PVV » Onvrij
De meldplicht datalekken komt in het hele verkiezingsprogramma van de PVV niet voor.
SGP » Onvrij
In het verkiezingsprogramma van de SGP is geen aandacht besteed aan de meldplicht datalekken.
SP » Onvrij
Voor een meldplicht datalekken heeft de SP geen oog. Tenminste, niet het verkiezingsprogramma.
VVD » Vrij
De meldplicht datalekken wordt ook genoemd in het programma van de VVD: "Het wetsvoorstel Meldplicht datalekken moet met spoed worden behandeld. Onbevoegde toegang moet in een vroeg stadium worden onderkend en ook aan de betrokken burger worden gemeld."
50+ » Onvrij
Over datalekken laat 50+ zich niet uit in haar verkiezingsprogramma
Terug

Eindoordeel

CDA » Onvrij
Het CDA besteedt in haar verkiezingsprogramma weinig aandacht aan de bescherming van jouw privacy en vrijheid op internet. De partij wil wel jou wat meer inzicht en controle geven over de persoonsgegevens die door bedrijven worden verwerkt. Het CDA stelt ook dat de overheid geen directe invloed op het gebruik van internet moet uitoefenen. Beide zijn belangrijk, maar er is voor veel andere punten uit ons manifest geen aandacht in het verkiezingsprogramma van het CDA.
ChristenUnie » Onvrij
Op basis van het verkiezingsprogramma is een stem op de ChristenUnie niet ook een stem voor de bescherming van vrijheid op internet. Alleen aan de bescherming van het communicatiegeheim besteedt de partij aandacht, door te stellen dat ongericht aftappen te ver gaat. Geen van de andere punten uit ons manifest komen aan bod in het verkiezingsprogramma van de ChristenUnie.
D66 » Vrij
De bescherming van jouw privacy en jouw vrijheid op internet krijgt veel aandacht in het verkiezingsprogramma van de D66. Op vrijwel alle criteria scoort D66 "vrij", op een viertal punten is het programma minder helder. D66 zegt niet expliciet zich in te gaan zetten om er voor te zorgen dat jij meer inzicht in en controle over het gebruik van jouw persoonsgegevens die je online achterlaat krijgt. Ook is er geen aandacht voor de bescherming van het gebruik van encryptie en de vrijheid om anoniem van het internet gebruik te kunnen maken.
DPK » Onvrij
Geen enkel punt uit het verkiezingsprogramma van het DPK gaat over de bescherming van privacy en vrijheid op internet.
GroenLinks » Vrij
In het verkiezingsprogramma van GroenLinks neemt de bescherming van privacy en vrijheid op internet een prominente rol in. Alle elementen uit ons manifest zijn in het programma terug te vinden. Ze heeft oog voor jouw internetvrijheid door het stellen van eisen aan alle inbreuken op grondrechten, maar ook met hele concrete maatregelen zoals het afschaffen van de bewaarplicht.
Piratenpartij » Vrij
De Piratenpartij heeft veel oog voor privacy en internetvrijheid. De partij wil zich gaan inzetten voor het afschaffen van de bewaarplicht, heeft concrete ideeën over het moderniseren van het auteursrecht en wil verstandig keuzes maken bij het ontwerpen van nieuwe informatiesystemen.

Het verkiezingsprogramma is echter niet compleet als het bijvoorbeeld gaat over het uitgangspunt dat de gebruiker meer inzicht en controle moet krijgen over het gebruik van zijn persoonsgegevens door anderen. De partij heeft in haar programma bijvoorbeeld ook niet opgenomen dat de noodzakelijkheid van maatregelen die inbreuk maken op grondrechten vooraf aangetoond moeten worden.
PvdA » Lekker makkelijk
Op enkele van de punten die belangrijk zijn om jouw privacy en vrijheid op internet te beschermen, is het verkiezingsprogramma van de PvdA helder. De partij is er duidelijk voorstander van dat jij als gebruiker meer inzicht en controle moet krijgen over het gebruik van jouw persoonsgegevens door anderen. De partij wil ook het auteursrecht moderniseren en netneutraliteit handhaven. De partij is echter minder uitgesproken als het gaat om de strenge toetsing van inbreuken op grondrechten. De PvdA zet zich niet in voor een meldplicht datalekken. In haar verkiezingsprogramma neemt de PvdA ook de bescherming van privacy niet expliciet als uitgangspunt bij het ontwerp van informatiesystemen.
Partij voor de Dieren » Lekker makkelijk
De Partij voor de Dieren neemt op de meeste punten een standpunt in dat in meer of mindere mate gunstig is voor de bescherming van de privacy en vrijheid op internet. Ze is helder over de afschaffing van de bewaarplicht, de eisen aan het beleid over cybersecurity en wil ook dat organisaties gedwongen worden om datalekken te melden. Op alle andere punten neemt de partij een standpunt in waarbij er ruimte voor interpretatie is. Zo schrijft de partij in haar verkiezingsprogramma tegen ACTA te zijn, maar er wordt geen standpunt ingenomen over soortgelijke verdragen.
PVV » Onvrij
De PVV is een groot voorstander van het streng handhaven van netneutraliteit. Op alle andere punten is de partij minder uitgesproken. Zo schrijft de partij dat er geen downloadverbod mag komen, maar wordt in het verkiezingsprogramma niet meer aandacht besteed aan de modernisering van het auteursrecht. Dat geldt ook voor een onderwerp als de bescherming van communicatievrijheid, waar de partij niet verder komt dan "Geen censuur op internet." Aan weer andere punten besteedt de partij in het geheel geen aandacht, zoals de bescherming van het communicatiegeheim en de voorwaarden aan het ontwerp van nieuwe informatiesystemen.
SGP » Onvrij
Geen enkel punt uit het verkiezingsprogramma van de SGP gaat over de bescherming van privacy en vrijheid op internet.
SP » Lekker makkelijk
De SP besteedt aan de meeste punten slechts beperkt aandacht. Persoonsgegevens mogen van de partij verwerkt worden na de toestemming van gebruikers, maar ze zegt niets over het recht op inzage of verzoeken om verwijdering. Verderop in het programma noemt de SP wel enkele concrete maatregelen op het gebied van cybersecurity, maar ontbreekt het aan algemene voorwaarden waar cybersecuritybeleid aan moet voldoen. Ook gaat de SP nergens in haar programma in op de voorwaarden voor het opzetten van informatiesystemen, anders dan dat zij oog wil hebben voor privacy.
VVD » Lekker makkelijk
De VVD besteedt in haar verkiezingsprogramma maar beperkt aandacht aan de bescherming van privacy en vrijheid op internet. De VVD is bijvoorbeeld duidelijk als het gaat om inbreukmakende handelsverdragen (niet doen) en over de meldplicht datalekken (snel behandelen), maar op andere punten is de VVD minder helder. Zo is de partij vrij vaag over de wijze waarop inbreuken op grondrechten getoetst moeten worden en is er helemaal geen aandacht voor het communicatiegeheim.
50+ » Onvrij
Geen enkel punt uit het verkiezingsprogramma van 50+ gaat over de bescherming van privacy en vrijheid op internet.
Terug